نابسامانی زبان کردی در رسانههای استان

طیف زبان کردی در مناطق وسیعی از غرب ایران شرق ترکیه، شمال عراق و سوریه دهها میلیون نفر گویشور علاقهمند دارد. زبان کردی بر اساس همه بررسیهای علمی و بر اساس شواهد زنده به زبانهای ایرانی و در مقیاس بزرگتر به زبانهای هندواروپایی تعلق دارد. امروزه برخی از سیاستهای مرموز در پی آن ست که […]

طیف زبان کردی در مناطق وسیعی از غرب ایران شرق ترکیه، شمال عراق و سوریه دهها میلیون نفر گویشور علاقهمند دارد. زبان کردی بر اساس همه بررسیهای علمی و بر اساس شواهد زنده به زبانهای ایرانی و در مقیاس بزرگتر به زبانهای هندواروپایی تعلق دارد. امروزه برخی از سیاستهای مرموز در پی آن ست که این همبستگی ساختاری کردی و زبانهای ایرانی را انکار نماید؛ درک این امر که در پشت این فکر چه اهدافی نهفته است زیاد دشوار نیست ما کردها در سرتاسر ایرانزمین خود را بیگانه بهحساب نمیآوریم؛ ایجاد ارتباط مکالمهای برای یک نفر کردزبان با مردم هر گوشه از کشور بهآسانی و بهصورت طبیعی و بهسرعت میسر است و این امری عجیب نیست چون ساختار زبان کردی و فارسی یکی است. بیشتر واژههای اصلی و دستگاه شمارش، در دو زبان هم یکی است مانند آب، نان، دست، سر، آسمان، خاک، کوه، باد، باران و… به همین دلیل امروزه کردهای ساکن در کشورهای اطراف، ابتدابهساکن در فارسی صحبت کردن بههرحال درنمیمانند و مقصود خود را بالاخره بیان میکنند؛ اما بیان این مطلب به این معنا نیست که زبان کردی و فارسی یکی است؛ این دو زبان طی چند هزار سال اخیر در دوشاخه متفاوت توسعهیافتهاند و این امر یک فرایند طبیعی در بیشتر نواحی جهان است. بهعنوانمثال زبانهای اروپایی مانند انگلیسی و آلمانی و فرانسوی و ایتالیایی همه بر پایه امتزاج زبانهای لاتین و یونانی و گویشهای بومی شکلگرفتهاند و شاخه زبانهای لاتین و انگلوساکسون و اسلاو از دل قرون بیرون آمده است.
طیف زبان کردی را باید بهعنوان یک میراث ارزشمند ایرانزمین ارزشیابی کرد. در تمام دانشگاهها و محافل آکادمیک، این رأی مجادله ناپذیر و مورد پذیرش است؛ بنابراین، این زبان را خارج از سیاست باید بهعنوان یک میراث زنده فرهنگی موردحفاظت قرارداد.
در خصوص زبان کردی و شاخههای اصلی آن کتابها و مطالب بسیار زیادی در دسترس همگان قرار دارد. اینجا قصد آن است که با نگاهی انتقادی وضعیت رسانههای نوشتاری و دیداری و شنیداری استان کردستان بررسی شود. از صداوسیمای استان شروع کنیم؛ به نظر میرسد در صداوسیمای استان اصولاً یک سیاستگذاری مدون در خصوص زبان کردی ندارند. از رادیو سنندج انواع لهجههای مختلف شنیده میشود غیر از کردی استاندارد؛ امروزه بههرحال یا کردی سورانی باید مبنا قرار گیرد یا کردی بادینانی که در کشور ما و استان کردستان غالب مردم کردزبان لهجه سورانی دارند و بحث کردی شمال مگر برای بررسی مسائل فرهنگی قابل ملاحظه نیست اما مسئولین محترم رسانهها در تعریف کردی سورانی دچار اشتباه هستند. کردی سورانی عبارت است از یک خوشه وسیع مکالمهای و محاورهای که از جنوب دریاچه ارومیه شروع و در مهاباد و بوکان و سقز و تکاب و دیواندره و مریوان و بانه و سنندج و کامیاران و جوانرود و روانسر و ثلاث و باباجانی و سرپل ذهاب و قصر شیرین رواج دارد اما دارای شاخههای مکری و سنندجی است. وسعت سنندج فرهنگی شامل گویشوران سورانی استان کرمانشاه و تکاب و بیشتر استان کردستان است در این ناحیه وسیع البته گورانی و گروسی هم در بخشهایی از ژاورود و پاوه و مریوان و کنوله و قروه و گهواره رواج دارد گروسی هم که دارای قدمت زیادی بوده و مختص منطقه بیجار است.
تقلید ناشیانه مهمترین آفت زبان کردی
خلق را تقلیدشان بر باد داد
ای دو صد لعنت براین تقلید باد
به نظرم چون مدیران و تصمیمسازان مانند مسئولین دانشگاه و صداوسیما و سردبیران نشریات محلی و برخی از خبرگزاریهای کردینویس مانند کردپرس خود با کردی نوین آشنایی ندارند اولین کسی که به آنها مشاوره بدهد طرح اصلی برنامه را ریخته است؛ همچنان که در فارسی هر گویشور فارسزبان قادر به درک ظرایف و نکات مهم زبان فارسی نیست و مثلاً بوستان سعدی را نباید انتظار داشت که بدون آموزش درک کند. در کردی هم اینگونه است؛ هر رهگذری بهحکم آنکه به یکی از لهجههای کردی صحبت میکند نمیتواند یک کارشناس زبان کردی باشد. من تاب شنیدن بخش کردی رادیو سنندج را به دلیل وفور غلطهای زبانی ندارم. عدهای فکر میکنند با گوش دادن به رسانههای اقلیم کردستان و یادگرفتن واژههایی چون «پارێزگا» «مهرجان» و «لێجنه» و «موتمهر» و «دیالوگ» و… بهدلیل ناآشنایی سنندجیها با این واژها دیگر استاد زبان کردی شدهاند. ملاحظه میفرمایید، بیشتر واژههای فوق عربی و یا انگلیسیاند. گاهی لغات مهجور و منزوی کردی هم دیده میشود؛ مانند «چر» به معنی پُر که باید این امر را به ناآگاهی و نابسامانی زبان کردی در اقلیم کردستان نسبت داد. نسل جوان در اقلیم کردستان از تحصیلات منظم برخوردار نبوده و در بسیاری از موارد بهطور ساده غلطهای زیادی دارند مثلاً همین «چر» چون با «پر» هموزن است بیشتر بهجای پر و تند و زیاد بکار برده میشود. این واژه ساختگی بوده و از طریق هموزنی با پُر به داخل محاوره نشت کرده است؛ اما سردبیران کردینویس ما که به نظرم بیشترشان بهصورت اتفاقی به عالم نویسندگی و حتی استادی کردی در دانشگاه کردستان راه پیداکردهاند قادر به درک این موضوع نبوده و اصل را بر درستی تولیدات کردی اقلیم کردستان میگذارند. در کشور ما به دلیل نعمت زبان فارسی زبان کردی از بسیاری از آفات وارده به کردی در عراق و ترکیه و سوریه خوشبختانه دورمانده است. بهتدریج کردهای سایر کشورها به اهمیت راهبردی زبان فارسی در درک بهتر زبان کردی پی برده و پی خواهند برد. این زبان فعلی کردی که سنگلاخی و پر از خاروخاشاک ساختاری عربی و انگلیسی و ترکی استانبولی است، زبان شیرین و روان ودلچسب کردی نیست. خبرنگاری اهل اقلیم کردستان از یکی از رسانههای کردی در یک روز برفی به یکی از روستاهای مرز ایران و عراق رفته بود که با مردم در خصوص بارش برف مصاحبه نماید؛ هر کاری کرد نتوانست با تنها ساکنان آن کوخ که پیرزن و پیرمردی بودند ارتباط برقرار کند. کجا ما آراسته باد را به جای جهت باد بکار می بریم؟ بسیاری از غلطهای کردی در آن سوی مرز به دهههای بیست قرن بیستم بر میگردد که انگلیسیهای اشغالگر در سلیمانیه کار مطبوعاتی میکردند و واژههای مندراوردی مانند سوروشت (سرشت) آراسته (هم به معنای پیشکش و هم به معنای جهت) و سپاس؛ و بدتر از همه اینها، رسمالخط بسیار بد جدید کردی را مانند ارمغانی بد به جای گذاشتند. به راستی وقت آن رسیده است که بپرسیم ما چرا باید آسمان را ئاسمان و امپراطوری را ئیمپراتووری بنویسیم؛ مگر در فارسی و عربی که حروف صدادار را نمینویسند با چه مشکلی مواجه شدهاند. رسمالخط کردی سورانی به نظر بنده باید اصلاح شده و حتیالمقدور ساده و به فارسی و عربی نزدیک شود. امروزه این رسمالخط مانع مهمی در گسترش باسوادی در کردی شده است. لازم به توضیح است هر چند خط یک شکل است اما این شکل محتوا را محدود کرده و دست و پای آن را بسته است؛ نمونههای تاریخی زیادی وجود دارد که ناچار به سادهسازی شکل شدهاند. پژوهشگران علم ریاضی مانند دکتر غلامحسین مصاحب معتقدند که ریاضی ایرانی و اسلامی بسیار پیشرفتهتر از شاخه اروپایی خود بویژه در هندسه و جبر بوده است؛ اما به دلیل عدم بکارگیری نشانههای الفبایی در آن، لازم بود همه موارد را بصورت متن توضیح داد که این امر مانع توسعه و زایش علم ریاضی در زادگاههای آن یعنی هندوستان و ایران و شهردولتهای عربی شام و بغداد شد.
در پایان میتوان به نقد مشخص مقالات نشریات از نظر زبانشناسی پرداخت؛ اما به چند نمونه از غلطهای گویشی معمول در صدا و سیمای کردستان بسنده میکنم:
در کردی مثلا در تلفظ میوهی پاییزی، «ی» انتهای میوه را خفیف تلفظ میکنند. برادران و خواهران گوینده صدا و سیما انگار متنی فارسی را میخوانند؛ همچنین تلفظ صحیح ربط “و” در کردی w است و نه v. در بکاربردن افعال نیز اهمال زیادی به گوش میرسد؛ مثلا گفتن «باران» یا «بهفر» دێت، غلط است و باید گفت باران یا بهفر «ئهبارێ». در اخبار کردی سیمای سنندج گفته شد که عزیزان؛ لاستیک خودروهایتان را به زنجیر چرخ بڕازێننهوه! فعل «ڕازانهوه» را برادر یا خواهر سردبیر؛ برای آرایش عروس به کار میبرند، نه برای بستن زنجیر چرخ. از غلطهای مشهور در رسانه به کار بردن آدات جمع «ها» به جای «گل» است مثلا به جای آنکه بگویند «هزینهگل» میگویند: «هزینهها»! و این اشتباه بیشتر از گویندگان اهل شمال استان مانند سقز و بوکان و بانه رخ میدهد که در صدا و سیما مشغول به کارند و متاسفانه این غلط ساختاری را در زبان شیرین کردی نشر دادهاند.

محمد طالب حیدری