آیا با بارندگی های اخیر از خشکسالی عبور کرده ایم

  1 با 1 1 1 از 1 1 1 1

 این مطلب در شماره 28 نشریه روژمان در 30 بهمن 1397 منتشر شده است

   در نوشته پیش رو  سال آبی  به سالی گفته میشود که  شروع آن از مهر است تا پایان شهریور سال بعد  ودر مطالعات مربوط به  آب و زراعت اغلب  این فاصله زمانی مبنا قرار میگیرد که دلیل آن اتفاق بارش یا درآمد آب  است در فصل پاییز و زمستان و نیمه اول بهار  و مصرف آب حاصل از بارندگی در نیمه دوم بهار و ماههای خشک تابستان است یعنی در شروع مهر تراز دخل و خرج آب را میتوان حساب کرد  

بر اساس گفته های سرپرست گروه بهره برداری از سدهای کشور تا 12 بهمن از کل ظرفیت 50 میلیاردی 178 سد درحال بهره برداری حدود 30 میلیارد آن  تامین شده است که در مقایسه با سال گذشته افزایشی 47 درصدی را نشان میدهد (روزنامه ایران 16 بهمن) با توجه به اینکه آب قریب به اتفاق سدهای کشور از آب رودخانه های داخلی کشور تامین میگردد افزایش بارندگی در سطح کشور به این نتیجه نسبتا مطلوب در بخش آب منتهی شده است بر اساس آمار  سازمان هواشناسی کشورمیانگین استانی میزان بارندگی از اول مهر  تا انتهای  بهمن ماه  جاری  در استانهای ایلام با 626 و گیلان با 576 و کهگیلویه و بویراحمد با 558  و لرستان با 551 وو چهارمحال و بختیاری با 490 میلیمتر در صدر بارندگی استانهای کشور قرار دارند در همین بازه زمانی  سیستان و بلوچستان با میانگین استانی 35و یزد با 41 و کرمان با 54 و خراسان جنوبی با 58  وسمنان با 74 میلیمتر  دارای کمترین بارش های استانی بوده اند   میانگین وزنی   بارندگی استان کردستان  از اول مهر تا آخر بهمن  361 میلیمتر است کث نسبت بارش مورد انتظار در این بازه زمانی 52 درصد افزایش داشته است این در حالیست که سال قبل تا این تاریخ میانگینوزنی بارش استان تنها 131 میلیمتر بوده است . کل بارش مورد انتظار استان در یک سال آبی441 میلیمتر است که با این حساب تا آخر بهمن 81 در آن محقق شده است.  

براساس این آمار تمام استانهای شمالی و شمالغرب کشور از میانگین بلند مدت بارش بیشتری داشته اند و استانهای جنوب شرقی و شرق و استان فارس بارش کمتری از میانگین داشته    اما آیا با این بارندگی ها باید انتظار سالی بدون بحران آب را داشته باشیم ؟ طبیعتا یک برنامه ریز مدیریت بحرا ن همواره بر اساس بدترین شرایط محتمل برنامه ریزی می نماید مثلا اگر وضعیت بارش در ماههای آتی به خوبی بارش های چند ماه گذشته نباشد  چه تدبیری باید اندیشید در کشور ما همواره برنامه ها باید بر اساس خشکسالی تنظیم شود حتی در سال خوشبینانه ای مانند امسال  براساس آخرین آمار سازمان هواشناسی تا انتهای بهمن  در کل کشور72 درصد بارش سالانه محقق شده است   ایلام با 143 خوزستان با 124 درصد لرستان با 106 و کرمانشاه با 97 بیشترین میزان تحقق بارش و سیستان و بلوچستان با 31 درصد کمترین میزان تحقق بارش سالانه را داراست 

بررسی های آب و هواشناسی در بلند مدت تیری در تاریکی 

در کشور ما دهها موسسه مطالعاتی و تحقیقاتی  بویژه در دایره مدیریت وزارت نیرو و سازمان هواشناسی و سازمان محیط زیست و البته دانشگاهها  موضوع اقلیم و جوانب گوناگون آن را بررسی می نمایند وزارت نیرو از دهه هفتاد اقدام به احداث مراکز باروری ابر نمود که مرکز مهم ان در یزد است برخی از دانشگاهها  مانند دانشگاه شیراز مراکز تحقیقاتی عریض و طویلی  در  زمینه خشکسالی و پیش بینی بلند مدت بارش راه انداخته اند  با وجود این موازی کاری عظیم ما هنوز با مشکلات عدیده در زمینه اقلیم مواجهیم در واقع دانش مولد قدرت و مدیریت صحیح است برون داد این همه مراکز پر خرج مطالعات آب و هواشناسی برای مردم قابل ملاحظه نیست   

  به طور کلی همه عادت دارند درباره آب و هوا تفسیر خود را ارائه کنند، برخی از رسانههای آن طرف آبی با افرادی مصاحبه میکنند که فاقد صلاحیت لازم علمی هستند. این افراد متأسفانه عادت دارند همواره اوضاع را تیره و تار و مأیوسکننده جلوه دهند. در داخل هم برخی مقامات که دارای پیشینه تخصص در حوزه آب یا کشاورزی هستند، بدون اطلاع از پیچیدگی اقلیم، گوی سبقت را از رسانههای خارج ربوده و با هدف ترساندن مردان سیاست، هر مشکلی را به تغییر اقلیم نسبت میدهند. این اظهارنظرها گاهی با هدف مجاب کردن دولت برای اختصاص بودجه بیشتر صورت میگیرد و تا جایی که امکان داشته باشد، ملات کار غلیظتر میشود.
البته خیلی از همین افراد از تغییر اقلیم چیزی جز تجربه شخصی نمیدانند؛ تجربیاتی مانند برفروبی در ایام جوانی یا سرماهای قدیم که اغلب به دهه چهل و نیمه اول دهه پنجاه شمسی برمیگردد. اگر پیشبینیهای این گونه نظریهپردازان درست میبود، تمدن ایرانی قرنها پیش دچار چالش جدی شده بود. اما به باور اینجانب در این مباحث، پیشبینی دقیق با برخی تجربههای شخصی میسر نیست. بحث تغییر اقلیم در کشور ما بیشتر از آنچه باید به آن پرداخته شود، بها گرفته است. محافل دانشگاهی که از تبیین پدیدههای اقلیمی عاجزند، هر بروز �حدی� اقلیم مانند سرما یا سیل را به تغییر اقلیم نسبت میدهند. البته قطعا تغییر اقلیم در این برهه کوتاه عمر ما رخ داده است اما نمیتوان نتیجه گیری نمود که این تغییر اقلیم حاصل تاثیر بشر بر ترکیب هوا ست و یا ناشی از دگرگونی و تغییر بطئِی خود جو زمین است و یا ترکیبی از این دو و اینکه آیا این تغییرات دوره ای بوده و ممکن است دوره های پر بارش و سرد دوباره ظاهر شوند ؟  همچنان که سازمانهای ذیربط آب و هواشناسی و محیط زیست اغلب ناکامیهای خود را به تغییر اقلیم ربط میدهند و در عین حال گوشه چشمی هم به اعتبار اختصاصی ناشی از تصمیمگیران میدان سیاست دارند.

واقعیت انست که نوسان آب و هوا  از هزاران سال قبل ویژگی بیشتر گستره کشور ما بوده است  که میتوان شواهد آن را در آثار و داغ آبهای به جای مانده سیل ها و یا اخبار رسیده از تاریخ درک کرد البته آنچه امروز پاشنه آشیل ما در بحث اقلیم و بویژه آب و خشکسالی است در هوا جای ندارد بلکه در زمین باید بدنبال آن گشت در توسعه های بدون برنامه محصولات آب بر در حفر بیمزه هزاران حلقه چاه مضاف بر ظرفیت آبخوان هایی که ماحصل دوران های پرآب قدیمی هستند ودر روش های قدیمی وناکارآمدی  آبیاری و الا آب و هوا در کشور ما همواره دستخوش نوسانهای غافلگیرکننده بوده است .

امروزه البته به یمن دستاوردهای  علمی  هواشناسی وایجاد دهها مدل های جهانی پیش بینی  هر کاربری در فضای مجازی میتواند به اطلاعات نسبتا دقیق پیش بینی کوتاه مدت دسترسی یابد  اما پیشبینی اوضاع بارش و دما و سایر عوامل جوی  در برهههای زمانی طولانی هنوز از چالشهای عرصه علم هواشناسی است. با این توضیح آخرین برآوردسازمان هواشناسی کشوربرای بارندگی در ماههای آتی نسبتا خوشبینانه نیست ،  براساس این پیش بینی ها بارندگی در اسفند و ماههای بهار آتی نرمال  با تمایل به کمتر از نرمال است .

اول اسفند 1397 محمد طالب حیدری