ایران سرزمین مادری زبان کردی

ایران سرزمین مادری زبان کردی

منشر شده در ماه نامه روژمان سنندج 18 فروردین 1397

زبان قدیمی ترین و اصلی ترین وسیله ارتباطی است در باغ متنوع زبانهای ایران زمین زبان محوری از قدیم الایام زبان فاخر فارسی بوده و هست . پس از سقوط ساسانیان در حدود 1400 سال قبل زبان رسمی کشور که پهلوی بود از رواج افتاد اما زبان مردم در نواحی مختلف بر همان روال سابق لهجه های مختلفی از زبانهای ایرانی بود در زاگرس البته لهجه پهلوی لهجه حاکم بود ازپهلوی امروزه لری و گورانی و کرمانجی برجای مانده است اما از انجاِیئکه رسمیت و رواج زبان به اقتدار دولتی و مراودات تجاری مردم بستگی دارد و اولین اقتدارهای مستقل ایرانی پس از حمله اعراب و سقوط ساسانیان در شرق ایران بوسیله صفاریان و سپس سامانیان شکل گرفت لهجه های شرقی زبان ایرانی تحت حمایت این دولت های نسبتا مستقل پا گرفته و بتدریج به غرب ایران نیز گسترش پیدا کرد استقبال همه مردم کشور از یک زبان واحد به مثابه زبان معیار نشانه تمایل مردم کشور برای ابراز هویت خود در مقابل سلطه حکام عرب ونژاد گرای عباسی بوده است البته لهجه دری خراسانی که توانایی خود را بعنوان یک زبان معیار از قرن سوم هجری به اثبات رساند از مکتب خود استوانه ها و ستاره های درخشانی در عرصه ادبیات ایران معرفی نمود که به سرعت از دایره فرهنگی زبان فارسی را حتی نزد اقوام خارج از ایران بسط دادند مانند رودکی ، فردوسی ، ناصر خسرو قبادیانی و دهها شاعر دیگر مکتب خراسانی این لهجه معیار با گسترش در غرب ایران سایر لهجه های غربی زبانهای ایرانی را ناچار به عقب نشینی نمود البته در این روند باید به نقش مولانای بزرگ و سپس سعدی و حافظ در قرون بعد اشاره نمود که بر یکنواخت نمودن زبان نوشتاری و حتی گفتاری شهرهای غربی کشور بتدریج اثر گذاشته و روند تبدیل زبان فارسی بمثابه یک داربست ملی را به پیش راندند باید گفت در باره این نقش مهم و قدرت زبان فارسی همان بس که در یک دوره هزارساله حکومت های ایران زمین تنها حکومت زندیه و سامانیان ریشه غیر ترکی داشته واغلب سلسله های پادشاهی کشور کم و بیش یا ریشه ترکی داشته و یا اگر اصالت ترکی هم نداشته اند مانند صفویان محاوره و مکاالمات درباری به ترکی بوده است اما همه سلاطین ایران در برابر زبان فارسی تسلیم بوده و زبان رسمی را همان فارسی معیار انتخاب میکردند و این امر حتی در دربار عثمانی و دربار شاهان هند یک رسم چند صد ساله بوده است در صفحات غربی ایران یعنی در نواحی کردنشین هم رسمیت زبان فارسی چه در اموزش و چه در نگارش اسناد رسمی و قولنامه ها و اسناد مالکیت و وقف نامه ها مرسوم بوده است البته در کردستان اشعار آیینی و غنایی هم در محدوده سنندج و کرمانشاه و لرستان به گورانی بوده است این مقدمه برای نشان دادن اهمیت زبان فارسی بود که برای ما کردزبانها انتخابی قدیمی و تاریخی بوده و ما اگر به زبان کردی علاقمند باشیم باید به این نکته گرهی و مهم واقف باشیم همچنین باید گفت که لازمه تسلط ما بر زبان کردی تسلط بر زبان فارسی است و بالعکس البته زبان کردی در خارج از ایران بطور ساختاری مورد هجوم عربی و ترکی قرار دارد و از ان سلاست و روانی طبیعی زبان کردی برخوردار نیست و باید گفت هنوز چشمه های جوشان کردی طبیعی و روان در طیف وسیع کردی رایج در ایران مشاهده میشود البته در اقلیم کردستان بدلیل سابقه صد ساله آموزش زبان کردی در مدارس و دانشگاهها حجم عظیمی از ادبیات قابل توجه کردی خلق شده است که نمایندگانی از شعر و ادبیات را در سطحی فراتر از کردستان و عراق به جهان معرفی کرده است اما زبان انها فاقد آن لطافت زبان مورد استفاده اساتید کرد ایرانی مانند هیمن و هژار و سواره ایلخانی زاده می باشد . ذکر این نکات به دلیل رواج یک انگاره غلط در بین کردی نویسان و گویندگان کرد شاغل در رسانه های کردی سنندج است که برای اثبات اطلاعات کردی خود به تقلید از رسانه های اقلیم کردستان روی آورده اند که مروج زبانی شده اند که خوش اهنگ و گوش نواز نیست البته این خواهران و برادران شاغل در رسانه ها مقصر نیستند این افراد در زمینه زبان کردی دارای مطالعه و آموزش نیستند و به زعم خود با گوش فرادادن به رسانه های کردی دیگر استاد شده اند و به خود اجازه واژه سازی داده و زبان کج و معوج و ناشیرینی را خلق نموده اند که هر جه هست کردی نیست . اشتباه این عزیزان در انست که فکر میکنند زبان مجموعه ای واژه است و کوشش زیادی در بکاربردن لغاتی عجیب و غریب به نام کردی اصیل بکار می برند غافل از آنکه زبان یک ساختار حساب شده است خبرنگارهای این مکتب کردی از ارتباط با مردم عادی برای یک سوال و جواب عادی مثلا در باره یک پدیده طبیعی عاجزند مگر آنکه آن زبان مصنوعی را کنار بگذارند چون مردم عادی از درک زبان آنها عاجزند .کردی رایج در ایران بطور اصولی کردی موسوم به سورانی باید باشد زیرا مردمان ساکن در بیشتر شهرهای منطقه مانند سنندج و سقز و مهاباد و بخش زیادی از استان کرمانشاه به این لهجه مکالمه دارند و از حدود دویست سال قبل سخنوران توانایی مانند نالی شهرزوری وفایی مهابادی و سپس قانع مریوانی و بعدها هیمن و هژار مکریانی با این گویش و لهجه کردی ادبیات فاخری خلق نموده اند .

باید گفت بدلیل خویشاوندیو سنخیت زبان های کردی و فارسی ما کُردها در سرتاسر ایرانزمین خود را بیگانه بهحساب نمیآوریم؛ ایجاد ارتباط مکالمهای برای یک نفر کُردزبان حتی بی سواد با مردم هر گوشه از کشور به آسانی و به صورت طبیعی و بهسرعت میسر است و این امری عجیب نیست .
بیشتر واژههای اصلی و دستگاه شمارش، در دو زبان هم مانند آب، نان، دست، سر، آسمان، خاک، کوه، باد و باران و ... یکی است؛ به همین دلیل امروزه کُردهای ساکن در کشورهای اطراف، ابتدا به ساکن در فارسی صحبت کردن بههرحال در نمیمانند و مقصود خود را بالاخره بیان میکنند.
اما بیان این مطلب به این معنا نیست که زبان کُردی و فارسی یکی است؛ این دو زبان بویژه طی هزار سال اخیر در دوشاخه متفاوت توسعه یافتهاند و این امر یک فرایند طبیعی در بیشتر نواحی جهان است.
به عنوان مثال زبانهای اروپایی مانند انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و ایتالیایی همه بر پایه امتزاج زبانهای قدیمی لاتین و یونانی و گویش های بومی شکل گرفتهاند و شاخه زبانهای لاتین ( ایتالیایی فرانسوی ، پرتقالی، اسپانیایی )و انگلوساکسون ( انگلیسی و آلمانی ) و اسلاو(روسی و سربستانی و ...) بتدریج از دل قرون بیرون آمده اند.
طیف زبان کُردی را باید بهعنوان یک میراث ارزشمند ایرانزمین ارزشیابی کرد. در تمام دانشگاهها و محافل آکادمیک، این نظر تایید و مورد پذیرش است؛ بنابراین، این زبان را خارج از دنیای سیاست باید به عنوان یک میراث زنده فرهنگی ایران موردحفاظت قرار داد.
اخیرا از طرف دولت اقدام های دلگرم کننده ای چه در رسانه صدا و سیما و یا اجازه انتشار نشریات کردی و از همه مهمتر تاسیس رشته کردی در دانشگاه کردستان انجام گرفته که همه قابل تقدیر و ستایش است اما این اقدامات گسترده اگر مدیریت نشوند به نوعی هرج و مرج و آنتروپی درونی زبان می انجامد در حال حاضر چند بحران زبان کردی مورد استفاده در رسانه ها را تهدید میکند بحران ساختاری بحران رسم الخط و بحران واژه تراشی ناشیانه در هر سه مورد مثالهایی تقدیم میگردد

بحران ساختاری

اخیرا گویندگانی در صدا و سیمای استان از علامت -ها - برای جمع بستن کردی استفاده میکنند مانند معلم ها یا هزینه ها میدانیم که علامت های جمع در کردی گل و ان و کان است مانند کیف کیفگه ل و سیو سیوه کان دار داره کان یا شار شاران و کفتن کیوها و سیوها و دارها قطعا غلط است البته این غلط ساختاری را گویندگانی اهل شهرهای شمالی استان مخصوصا سقز و بوکان به ارمغان اورده اند گاهی واژه های من در اوردی مانند کاژیر و ده قه و حه و ته و ملیار هم شنیده میشود که البته معلوم است کاژیر مخفف کات ژمیر و ده قه مخفف ده قیقه و حه و ته هماه هفته است و ملیار هم منظور میلیارد است و معلوم نیست با چه مجوزی این نویسندگان محترم به حریم لطیف زبان کردی این خدشه را وارد میکنند . در کجا به هفته یا حفته حوته بکار برده میشود البته در بخش آکادمیک زبان کردی در دانشگاه کردستان وضع از این بهتر نیست اخیرا در یک جلسه رسمی از یک واژه تراشیده شده به نام آژوان پرده برداری کردند که قرار است برای راننده و شوفر بکار برده شود و کسی نیست به این آقایان بگوید که مگر راننده کردی نیست ؟ در جایی که ران در کردی وجود دارد در مثل کردی هست که گاران خوه مه و گای مردم اگر نه یرانم نامردم و اصولا مسئله اینست که در این غوغا چه ضرورتی برای واژه تراشی برای راننده داریم لغت جا افتاده ای که مورد قبول مردم بوده و با ساختار و آهنگ زبان ما تضادی ندارد مگر آژوان از چه کلمه ای می آید از واژه جوین و جواندن و حرکت کردن که در فارسی معادل آن جنباندن و جنبش است نابسامانی در نشریات و هفته نامه ها و دو هفته نامه ها هم وجود دارد با این تفاوت که اوضاع آشفته تر است الگو قرار دادن اقلیم کردستان و از ان بدتر نویسندگان کردستان ترکیه اشتباه مطلق است البته این به معنای آن نیست که در این دو بخش دستاوردی ندارند بلکه بحث انست که ما خود باید حرف بهتری در زمینه گویندگی و نویسندگی کردی داشته باشیم و در واقع ما باید الگوی انها باشیم چون ما به سرچشمه خروشان و روشن و شفاف کردی وصل هستیم

بحران رسم الخط :

این روش کردی نویسی که کلیه مصوت ها و صامت ها را جدا کرده اند که به نظرم جدا کردن روش نوشتاری کردی از شکل کلاسیک ان که در دهه دوم قرن گذشته میلادی در سلیمانیه در زمان تسلط انگلیسی ها بر عراق انجام گرفت اشتباه بود و حال اموزش زبان کردی را سخت تر کرده است و تمام استدلال هایی که در برتری های این طرز نوشتن صورت میگیرد فاقد منطق قوی می باشد

هنوز ما هیچ قاعده ای برای تفکیک یا سرهم نویسی واژه ها نداریم مثلا مالئاوایی را اگر مال ئاوایی بنویسیم بهتر نیست بویژه با توجه به نقص ساختاری و هم خواندن و هم نوشتن را به کردی سخت کرده است و البته ذارای نوعی ناشیرینی شهودی نیز می باشد بویژه اجبار در نوشتن همزه در شروع کلمه باید با یک تصمیم کنار گذاشته شود اگر بخواهیم در کردی واژه ای مانند استعمار رابنویسیم به شکل ئیستیعمار چشم را اذیت میکند در خواندن هم در شرایطی که در روشهای جدید مطالعه سعی بر انست که چشم بتواند یک جمله را برداشت کند اما در زبان کردی چشم به داخل کلمه مجبور است نفوذ کند که وقت گیر است و نالازم البته باید قبول کرد هر نوع تغییری در این زمینه طبیعتا به یک تصمیم فراگیر نیاز دارد اما برای اصلاح باید پذیرفت که نواقص و کاستی ها را نقد کرد
، امروزه بههرحال تقریبا یک تفاهم عمومی وجود دارد که کُردی سورانی باید مبنا قرار گیرد اما مراکز مرتبط رسانهها در تعریف کُردی سورانی دچار اشتباه هستند.
کُردی سورانی عبارت است از یک خوشه وسیع مکالمهای و محاورهای که در ایران از جنوب دریاچه ارومیه شروع و در مهاباد و بوکان و سقز و تکاب و دیواندره و مریوان و بانه و سنندج و کامیاران و جوانرود و روانسر و ثلاث و باباجانی و سرپل ذهاب و قصر شیرین با اندک تفاوت هایی رواج دارد و دارای شاخههای مکری و سنندجی است.
وسعت سنندج فرهنگی شامل گویشوران سورانی استان کرمانشاه و تکاب و بیشتر استان کردستان است در این ناحیه وسیع البته گورانی و گروسی هم در بخشهایی از ژاورود و پاوه و مریوان و کنوله و قروه و گهواره رواج دارد گروسی هم که دارای قدمت زیادی بوده و مختص منطقه بیجار است.

حال که دولت محترم با تاسیس بخش کردی در دانشگاه کردستان اقدام نموده است لازم است این بخش را از انحصار عده ای که دارای تحصیلات اکادمیک کردی نیستند ودر دانش کردی شان شک وجود دارد فقط با سفر به اقلیم کردستان به استاد خود خوانده تبدیل شده اند خارج نموده و وسعت بیشتری به ان داده شود طبق شنیده ها این افراد بیشتر به دنبال سلیقه های شخصی خود هستند و هر نسخه و یا کتابی را که بخواهند چاپ میکنند و دنبال اقدام های منسوخی مانند ترجمه حافظ به کردی و چاپ آن هستند که اقدامی خواهد بود بی فایده چون شعر حافظ غیر قابل ترجمه است بنابراین پیشنهاد میگردد وظایف بیشتری به این نهاد در زمینه نظارت بر واژه گزینی و رسم الخط کردی و نیز تدوین کتابهای درسی داده شود.