طوفان گرد و خاک در زمستان، بارش برف در بهار

محمد طالب حیدری
کارشناس ارشد هواشناسی
باید گفت که ما هنوز پیچیدگیهای آب و هوایی کشور را به خوبی درک نکردهایم وگرنه در مشاهده پدیدههای خارج از فصل مانند بارش برف در اواخر فروردین یا وقوع سرما و یخبندان دیرس بهاره در دهه سوم فروردین و یا وزش بادهای شدید و بارشهای سیلآسای تابستانه شگفتزده نمیشدیم و آن را از ویژگیهای رفتاری آب و هوا در این منطقه تلقی میکردیم.
کمبود شناخت البته بیشتر در نسلهای جدید دیده میشود زیرا نسلهای ساکنان قدیم فلات ایران با هر گونه تغییری در آب و هوا خو گرفته و خود را بخوبی با این شرایط تطبیق داده بودند و اصولاً بر اساس همین رفتار پرنوسان، زندگی و اقتصاد خود را برنامهریزی میکردند. بطور مثال حریم رودخانهها را رعایت کرده و در داخل حریم،ساخت و ساز و یا کارگاه برپا نمیکردند. چون ضرر و زیان ناشی از این دست درازی به حریم رودخانهها بسیار بیشتر از سود مقطعی و ظاهری فعالیتهای اقتصادی آن است. نوسانهای خشکسالی در منطقه ما جریانهای آب و هوا را از حافظه مردم میزداید از سوی دیگر در طول 365 روز سال در بیشتر نواحی کشور بیش از 265 روز هوا معمولاً آرام و فاقد پدیده است که درمجموع باعث نوعی عادت به یکنواختی هوا میشود. این عادت هم با فکر روی دادن پدیدههای غیرعادی مخالفت میکند و یا آن را به راحتی نمیپذیرد. پدیدههایی مانند سیل در تابستان و یا بارش برف در بهار و یا طوفان گرد وخاک در زمستان. البته باید یادآور شد که این تحلیل برای بخش فلاتی سرزمین ایران صدق میکند و طبیعتاً آب و هوای کرانههای جنوبی دریای مازندران شامل این بحث نشده و از قانونمندیهای ویژه خود تبعیت میکند.
بر اساس آمار منتشر شده در سایت مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران تا روز چهارشنبه 29 فروردین، میانگین بارش کشور 113 میلیمتر بوده است که در مقایسه با دوره مشابه سال قبل 35 درصد کاهش نشان میدهد. همچنین در مقایسه با دوره بلند مدت یا بارش مورد انتظار نرمال کشور، 41 درصد کاهش داشته است. یعنی تا 29 فروردین امسال 49 درصد بارش یک سال نرمال آبی محقق شده است. حال با توجه به این واقعیت که بارشهای بهاره بطور معمول در خرداد قطع میشود، میتوان برآورد کرد که در سال آبی جاری یعنی از اول مهر 1396 تا شروع اردیبهشت ماه تنها نصف بارش مورد انتظار در کشور ما محقق شده است. البته بر اساس سامانه جهانی پیشبینی هوا GFS طی نیمه اول اردیبهشت ماه در استانهای غربی و جنوب غربی و نیز استان های اطراف البرز و تهران و سمنان بارشهای مؤثری پیشبینی شده است اما این بارشها قطعاً کمبود بارندگی سال آبی را جبران نمیکند. اگرچه این بارندگیها نقش بسیار مفیدی در زراعت دیم نواحی ایفا خواهند کرد و در استان های غربی کشور نوید بخش محصول مناسبی از مزارع گندم و جو خواهد بود. همچنین علوفه مراتع سبزتر شده که این هدیهای الهی به کشاورزان و عشایر زحمتکش این نواحی است.
در خصوص بارش برف در دهه آخر فروردین همچنانکه در مقدمه این سطور ذکر شد، نباید برای اینگونه پدیدههای خارج از فصل در کشور شگفت زده شد و این پدیدهها را باید از ویژگیهای رفتاری هوا در کشور ما دانست. ناگفته پیداست که برنامهریزی در این شرایط آب و هوایی به نسبت نواحی دیگر جهان بسیار دشوارتر است.
با جستوجوی سادهای در بانک اطلاعاتی سازمان هواشناسی به سابقه پدیده یخبندان حتی در خرداد ماه هم بر میخوریم. من شخصاً از یک دامدار عشایر غرب کشور شنیدهام که در شصتمین روز بهار در یک مرتع عادی و کم ارتفاع، به دلیل بارش نابهنگام برف گیاه مورد نیاز تغذیه دام هایش را از زیر برف بیرون کشیده است. بنابراین سرما و یخبندان زودرس پاییزه و دیررس بهاره، نباید غیرعادی تلقی شود. هرکدام از «رویدادهای حدی» آب و هوایی سبب خسارات مادی قابل ملاحظهای میشود. سیل، سرما، خشکسالی و طوفان گردوخاک هرکدام به تنهایی متوقف کننده بخشی از روند اقتصاد و توسعه هستند. حساسیت این موضوع به حدی است که هر کدام از مسئولین و وزرا باید مشاوری هواشناس برای توجیه و تفسیر وضع هوا در کنار خود داشته باشند. در واقع تغییرات هوا که گاهی کاملاً غیرمنتظره و غافلگیرکننده ظاهر میشود. موقعیت سازمان هواشناسی در چارچوب وزارت راه و شهرسازی هم به دلیل اینکه خود مانعی برای گسترش فرهنگ ارتباط اطلاعاتی دستگاه های اجرایی و مردم با هواشناسی است، مانع از عملکرد صحیح در موقعیتهای دشوار میشود و اصولاً در داخل وزارت بسیار بزرگ راه و شهر سازی، هواشناسی در حاشیه قرار گرفته و امکان ارتباط ساختاری با وزارت نیرو و محیط زیست و کشاورزی و شهرداریهای کشور را ندارد.
اطلاعات هواشناسی شرط لازم پیشگیری از خسارات و برنامهریزی صحیح است اما اطلاعات هواشناسی باید در عمل بهصورت سازماندهی و تجهیز لازم نیروها و سامانههای فعال باشد که این امر اغلب حلقه گمشده عملیات پیشگیرانه است.