دمای واقعی، دمای احساسی

مهندس محمدطالب حیدری

رئیس اداره هواشناسی کردستان

اقلیم کشور ما به گونهای است که از بیست تیر تا بیستم مرداد ماه گرمای تابستان به حداکثر شدت خود میرسد. اما جدای از این بسیاری از نواحی ایران اصولاً در زیر مجموعه گرمترین نواحی جهان قرار دارد. به طوری که دمای تابستانه در ایران مرکزی بویژه در نیمه جنوبی کشور از مرز 40 و در شمال خلیج فارس و جلگه خوزستان از مرز 50 درجه هم عبور میکند. با این همه مردم و رسانهها نسبت به گذشته با حساسیت بیشتری موضوع را دنبال میکنند. یکی از دلایل این توجه، بیشتر شدن دستگاههای دماسنج خودروها و اماکن و ساختمان هاست که سبب شده مردم به مقایسه دمای اعلام شده توسط صدا و سیما و مشاهده خود علاقهمند شوند. آنها غالباً در این زمینه پی به اختلافاتی میبرند و آن را دال بر اجرای سیاستی خاص از طرف دولت و سازمان هواشناسی ارزیابی میکنند. این نوع تحلیل، گاه سر از روزنامهها نیز درمی آورد و به این شبهه دامن میزند؛ یکی از روزنامههای سراسری دوم مردادماه تیتر زد؛ «50درجهای که اعلام نشد»
دومین بحث چالش برانگیز در خصوص گرما در روزهای اخیر کمتر بودن دمای برخی از نواحی گرمسیر کشور مانند بندر عباس و بوشهر از دمای شهرهای مرکزی و غربی مانند سنندج ، کرمانشاه و اصفهان است. در خصوص موضوع نخست باید گفته شود که سازمان هواشناسی کشور بر اساس استاندارد سازمان جهانی هواشناسی، دما را اندازهگیری میکند. یعنی اندازهگیری دما از طریق دماسنج در ارتفاع 2 متری، در سایه و داخل جعبهای چوبی موسوم به اسکرین. دمای هوا هرچه به سطح زمین نزدیکتر شویم تحت تأثیر گرمای خاک قرار میگیرد که در طول روز بسیار بیشتر از دمای دو متری و در طول شب بسیار کمتر از دمای این سطح است.همچنین باید توجه داشت که اندازهگیری دمای هوا در معرض تابش خورشید اشتباه است و دمای نشان داده شده بوسیله دماسنج، دمای هوا نخواهد بود. در این وضعیت مخزن جیوه نور خورشید را جذب میکند و تحت این تأثیر چند درجه اضافی نشان میدهد که ربطی به دمای هوا ندارد. درشرایط تابش مستقیم خورشید، ممکن است دماسنج به 100 درجه هم برسد که همانطور که گفته شد این دما، دمای هوا نیست. مشاهدات پراکندهای که توسط مردم صورت میگیرد معمولاً نه در سایه و نه درارتفاع 2 متری است و طبیعی است با دمای اعلام شده توسط سازمان هواشناسی کشور دارای اختلاف باشد.
چرا مردم گاهی هوا را درتابستان گرمتر و در زمستان سردتر از اعلام سازمان هواشناسی میپندارند؟ آنها با اعلام دمای هوا از مقایسه بین نواحی گرمسیری مانند بندرعباس و بوشهر وشهرهایی مانند تهران و سمنان و قم تعجب میکنند. به عنوان مثال ممکن است دمای تهران یا سمنان حدود 40 درجه و حداکثر دما در بندر عباس و بوشهر کمتر از 40 درجه باشد. در این شرایط مسافری که در همان روز در موقعیت دو شهر تهران و بندرعباس قرار میگیرد، قبول نخواهد کرد که تهران گرمتر از بندر عباس باشد. در زمستان هم گاهی این وضعیت پیش میآید. مثلاً مردم شهری با دمای 5 درجه بالای صفر گاهی احساس سرمای بیشتری از نقطهای دیگر میکنند که 2 درجه زیر صفر است.برای توضیح این مطلب باید گفت که تنها دمای هواعامل تعیینکننده در سردی و گرمی هوا نیست. دمای هوا که توسط دماسنجها اندازهگیری میشود از نظر فیزیکی بیانگر آهنگ حرکت و سرعت نامنظم مولکولهای هواست که هر چه سرعت آنها بیشتر باشد دماسنج نیز دمای بیشتری را نشان میدهد. اما احساس گرما و سرما به روند مبادله گرما و سرما یا انرژی محیطی با بدن انسان بستگی دارد.
موضوع مهم اینکه دمای هوا در شهرهای ساحلی در شرایط یکسان فصلی، همانند دمای هوا در نواحی خشک مرکزی افزایش نمییابند. زیرا یک جا انرژی خورشید صرف تبخیر آب و یک جا صرف گرم کردن خاک میشود. حال فرض کنید فردی در دمای 40 درجه شهری مانند قم قرار دارد که هوای آن به طور عادی خشک است؛ این دما 3 درجه از دمای 37 درجه قابل تحمل و طبیعی بدن انسان بیشتر است. بنابراین بدن، تحت تأثیر این دما ساز و کار دفاعی خود را فعال میکند که همان تعریق است. در دمای 40 درجه شهری خشک مانند قم، عرق بدن بلافاصله بخار شده و موجب سرد شدن و خنک شدن خوشایند بدن میشود. اما در شرایط شهری مانند بندرعباس عرق بدن بخار نمیشود چون خود محیط مرطوب است. بنابراین بدن بهصورت طبیعی نمیتواند از مکانیسم دفاعی علیه گرما استفاده کند. در این شرایط کلافه و بیحوصله میشویم. این وضعیت برای ساکنان بومی به دلیل سازگاری با اقلیم خود، قابل تحملتر است.اما در کل در مناطق مرطوب احساس گرما بیش از آن چیزی است که دماسنج نشان میدهد. در زمستان نیز وزش باد احساس سرما را تشدید میکند.